Đột quỵ não là tình trạng cấp cứu nguy hiểm, có thể xảy ra bất ngờ và để lại hậu quả nặng nề nếu không được can thiệp kịp thời. Tuy nhiên, nhiều trường hợp hoàn toàn có thể phòng tránh hoặc giảm mức độ tổn thương nếu được phát hiện sớm và kiểm soát tốt các yếu tố nguy cơ. Bài viết dưới đây cung cấp những thông tin cần thiết giúp bạn hiểu rõ về đột quỵ não, cách nhận biết dấu hiệu cảnh báo sớm và các biện pháp phòng ngừa hiệu quả để bảo vệ sức khỏe lâu dài.
Đột quỵ não là gì?
Đột quỵ não, hay còn gọi là tai biến mạch máu não, là tình trạng não bộ bị tổn thương nghiêm trọng do dòng máu cung cấp cho não bị gián đoạn hoặc suy giảm đột ngột. Khi não không được cung cấp đủ oxy và dưỡng chất, các tế bào não sẽ bắt đầu chết chỉ sau vài phút, gây nguy hiểm đến tính mạng và để lại nhiều di chứng nặng nề.
Đột quỵ não xảy ra khi:
- Mạch máu não bị tắc nghẽn do cục máu đông hoặc mảng xơ vữa, làm máu không thể lưu thông lên não
- Hoặc mạch máu não bị vỡ, khiến máu tràn ra ngoài, chèn ép và phá hủy các tế bào não
Cả hai cơ chế này đều dẫn đến tình trạng thiếu oxy não cấp tính, gây rối loạn chức năng thần kinh và có thể tử vong nếu không được cấp cứu kịp thời.
Các loại đột quỵ não phổ biến
- Đột quỵ não thiếu máu cục bộ (nhồi máu não): Đây là dạng đột quỵ phổ biến nhất, xảy ra khi mạch máu não bị tắc nghẽn do cục máu đông hoặc mảng xơ vữa. Hậu quả là máu không thể lên nuôi não, gây chết tế bào não nhanh chóng.
- Đột quỵ xuất huyết não: Đột quỵ xuất huyết xảy ra khi mạch máu trong não bị vỡ, khiến máu tràn vào nhu mô não hoặc khoang não. Tình trạng này thường liên quan đến tăng huyết áp và có tỷ lệ tử vong cao hơn.
- Cơn thiếu máu não thoáng qua (TIA): Cơn thiếu máu não thoáng qua là tình trạng gián đoạn tạm thời dòng máu lên não, các triệu chứng thường biến mất sau vài phút đến vài giờ. Tuy nhiên, TIA được xem là dấu hiệu cảnh báo sớm nguy cơ đột quỵ thực sự trong tương lai.
Dấu hiệu đột quỵ não – Nhận biết sớm để cứu sống kịp thời
Nhận biết dấu hiệu đột quỵ não trong giờ vàng (3–4,5 giờ đầu) có ý nghĩa quyết định đến khả năng cứu sống và phục hồi của người bệnh. Đột quỵ thường xảy ra đột ngột, triệu chứng tiến triển nhanh và cần được cấp cứu ngay.
Các dấu hiệu tai biến mạch máu não thường gặp
- Méo miệng, lệch mặt khi cười hoặc nói
- Yếu hoặc liệt tay chân, thường ở một bên cơ thể
- Nói ngọng, nói khó, không hiểu hoặc không diễn đạt được lời nói
- Mất thị lực đột ngột, nhìn mờ, nhìn đôi
- Chóng mặt, mất thăng bằng, đi đứng không vững
- Đau đầu dữ dội, bất thường, có thể kèm buồn nôn
Nhận biết đột quỵ não nhanh theo quy tắc FAST
- F (Face – Mặt): Méo miệng, xệ một bên mặt
- A (Arms – Tay): Không nhấc được tay hoặc yếu tay chân
- S (Speech – Lời nói): Nói ngọng, nói khó, nói không rõ
- T (Time – Thời gian): Gọi cấp cứu ngay lập tức
Lưu ý: Ngay cả khi các triệu chứng tự hết sau vài phút, người bệnh vẫn có nguy cơ cao bị đột quỵ não thực sự. Tuyệt đối không chủ quan và không tự ý điều trị tại nhà.
Nguyên nhân đột quỵ não
Đột quỵ não ở người trưởng thành xảy ra khi nguồn máu nuôi dưỡng não bị gián đoạn hoặc mạch máu não bị tổn thương nghiêm trọng. Dựa vào cơ chế bệnh sinh, đột quỵ thường bắt nguồn từ hai nguyên nhân chính, kèm theo nhiều yếu tố nguy cơ thúc đẩy bệnh tiến triển.
Đột quỵ não do tắc nghẽn mạch máu não (đột quỵ thiếu máu cục bộ)
Đây là dạng đột quỵ não thường gặp nhất (chiếm 85%). Tình trạng này xảy ra khi cục máu đông hình thành trong hoặc di chuyển đến mạch máu não, làm cản trở dòng máu cung cấp oxy và dưỡng chất cho tế bào não.
Nguyên nhân phổ biến bao gồm:
- Xơ vữa động mạch: các mảng mỡ tích tụ lâu ngày làm lòng mạch hẹp dần và dễ hình thành huyết khối
- Cục máu đông từ tim hoặc mạch máu lớn trôi theo dòng máu và mắc kẹt tại các mạch máu não nhỏ
- Rối loạn đông máu hoặc bệnh tim mạch làm tăng nguy cơ hình thành huyết khối
Nếu không được can thiệp kịp thời, vùng não bị thiếu máu sẽ nhanh chóng hoại tử, để lại di chứng nặng nề.
Đột quỵ não do xuất huyết
Đột quỵ xuất huyết não xảy ra khi mạch máu trong não bị vỡ hoặc rò rỉ, khiến máu tràn vào mô não hoặc các khoang quanh não, gây chèn ép và phá hủy tế bào thần kinh.
Các dạng xuất huyết não thường gặp gồm:
- Xuất huyết trong não: máu chảy trực tiếp vào nhu mô não, thường liên quan đến tăng huyết áp kéo dài, thành mạch yếu hoặc dùng thuốc chống đông không kiểm soát
- Xuất huyết dưới màng nhện: máu tràn vào khoang giữa não và lớp màng bao quanh não, thường do vỡ túi phình mạch máu não
Đột quỵ xuất huyết thường diễn tiến nặng, nguy cơ tử vong cao và cần cấp cứu khẩn cấp.
Các yếu tố nguy cơ làm tăng khả năng đột quỵ não
Bên cạnh nguyên nhân trực tiếp, nhiều yếu tố có thể làm gia tăng nguy cơ đột quỵ não, trong đó có cả yếu tố không thể thay đổi và yếu tố có thể kiểm soát.
Yếu tố nguy cơ không thể kiểm soát
- Tuổi tác: nguy cơ đột quỵ tăng theo tuổi, đặc biệt ở người trung niên và cao tuổi
- Di truyền, tiền sử gia đình có người từng bị đột quỵ
- Đột quỵ đang có xu hướng trẻ hóa, vì vậy người trẻ cũng không nên chủ quan
Yếu tố nguy cơ có thể kiểm soát
- Tăng huyết áp: yếu tố nguy cơ hàng đầu gây tổn thương mạch máu não
- Béo phì, thừa cân, liên quan chặt chẽ đến bệnh tim mạch và tiểu đường
- Chế độ ăn uống không lành mạnh: nhiều muối, nhiều chất béo bão hòa, cholesterol cao
- Ít vận động, ngồi nhiều, lười tập thể dục
- Hút thuốc lá: các chất độc trong khói thuốc làm tổn thương thành mạch và thúc đẩy hình thành cục máu đông
- Đái tháo đường: lượng đường máu cao làm tăng quá trình xơ vữa động mạch
- Rối loạn mỡ máu, cholesterol cao
- Uống rượu bia và đồ uống có cồn quá mức, làm tăng huyết áp và nguy cơ xuất huyết não
Đột quỵ não nguy hiểm như thế nào?
Đột quỵ não là tình trạng cấp cứu y tế đặc biệt nguy hiểm, có thể đe dọa trực tiếp đến tính mạng và để lại hậu quả lâu dài cho người bệnh. Mức độ nguy hiểm của đột quỵ không chỉ nằm ở thời điểm khởi phát mà còn kéo dài suốt quá trình phục hồi sau đó.
Đột quỵ não là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tử vong trên thế giới. Nếu không được cấp cứu kịp thời trong giờ vàng, người bệnh có thể tử vong nhanh chóng do tổn thương não nghiêm trọng, đặc biệt trong các trường hợp đột quỵ xuất huyết.
Những người sống sót sau đột quỵ thường phải đối mặt với nhiều di chứng như:
- Liệt nửa người hoặc toàn thân, suy giảm khả năng vận động
- Rối loạn ngôn ngữ: nói khó, nói ngọng, mất khả năng giao tiếp
- Suy giảm trí nhớ, giảm khả năng tập trung và tư duy
- Rối loạn cảm xúc, trầm cảm sau đột quỵ
- Nhiều trường hợp mất khả năng lao động và sinh hoạt độc lập.
Người từng bị đột quỵ có nguy cơ tái phát cao hơn gấp nhiều lần so với người bình thường, đặc biệt nếu các yếu tố nguy cơ như tăng huyết áp, tiểu đường, mỡ máu cao không được kiểm soát tốt.
Đột quỵ não không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe người bệnh mà còn:
- Gây áp lực chăm sóc lâu dài cho gia đình
- Tăng chi phí điều trị, phục hồi chức năng
- Ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng cuộc sống của cả người bệnh và người thân
Cách phòng ngừa đột quỵ não hiệu quả
Đột quỵ não có thể xảy ra đột ngột nhưng hoàn toàn có thể phòng ngừa nếu chủ động kiểm soát các yếu tố nguy cơ và duy trì lối sống lành mạnh. Dưới đây là những biện pháp phòng ngừa hiệu quả, được các chuyên gia khuyến nghị.
- Kiểm soát huyết áp ổn định: Huyết áp tăng cao kéo dài có thể làm tổn thương thành mạch và gây vỡ hoặc tắc mạch máu não. Duy trì huyết áp trong ngưỡng an toàn thông qua ăn uống khoa học, vận động đều đặn và tuân thủ điều trị giúp giảm đáng kể nguy cơ đột quỵ.
- Tránh xa thuốc lá: Khói thuốc chứa nhiều chất độc hại làm suy yếu mạch máu và thúc đẩy hình thành cục máu đông. Việc ngừng hút thuốc và tránh tiếp xúc với khói thuốc thụ động góp phần bảo vệ hệ tim mạch và não bộ.
- Duy trì đường huyết ổn định: Đường huyết cao kéo dài làm tăng quá trình xơ vữa động mạch và cản trở lưu thông máu lên não. Kiểm soát tốt đường huyết giúp hạn chế nguy cơ đột quỵ, đặc biệt ở người mắc hoặc có nguy cơ tiểu đường.
- Kiểm soát mỡ máu và cholesterol: Mỡ máu và cholesterol cao khiến mạch máu dễ bị hẹp hoặc tắc nghẽn. Việc điều chỉnh chế độ ăn uống, tăng cường vận động và theo dõi mỡ máu định kỳ giúp giảm nguy cơ hình thành đột quỵ não.
- Quản lý cân nặng hợp lý: Thừa cân, béo phì làm gia tăng nguy cơ tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu và tiểu đường. Việc duy trì cân nặng ở mức phù hợp giúp giảm áp lực lên hệ tim mạch và mạch máu não, từ đó hạn chế nguy cơ đột quỵ.
- Bổ sung dưỡng chất hỗ trợ não bộ: Một số dưỡng chất như omega-3, chiết xuất việt quất xanh hay bạch quả có thể hỗ trợ tuần hoàn não và chức năng thần kinh. Bổ sung hợp lý giúp tăng cường sức khỏe não bộ và hỗ trợ phòng ngừa các bệnh lý liên quan đến đột quỵ.
- Khám sức khỏe định kỳ: Tầm soát sức khỏe thường xuyên giúp phát hiện sớm các yếu tố nguy cơ như tăng huyết áp, mỡ máu cao hoặc bệnh tim mạch. Việc theo dõi và can thiệp kịp thời đóng vai trò quan trọng trong phòng ngừa đột quỵ não.
Cần làm gì khi nghi ngờ có người bị đột quỵ não?
Khi nghi ngờ có người bị đột quỵ não, xử trí đúng cách trong những phút đầu có thể quyết định khả năng sống sót và mức độ hồi phục. Dưới đây là các bước cần thực hiện ngay:
- Nhận biết nhanh dấu hiệu đột quỵ: Quan sát các biểu hiện khởi phát đột ngột như méo miệng, yếu liệt tay chân, nói ngọng, chóng mặt hoặc đau đầu dữ dội. Có thể áp dụng quy tắc FAST để đánh giá nhanh nguy cơ đột quỵ.
- Gọi cấp cứu ngay lập tức: Khi có nghi ngờ đột quỵ não, cần gọi cấp cứu hoặc đưa người bệnh đến cơ sở y tế gần nhất có khả năng điều trị đột quỵ càng sớm càng tốt. Tuyệt đối không chờ triệu chứng tự hết.
- Ghi nhớ thời điểm khởi phát triệu chứng: Thời gian xuất hiện dấu hiệu đầu tiên rất quan trọng để bác sĩ lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp. Cần ghi nhớ hoặc ước lượng chính xác thời điểm khởi phát.
- Giữ người bệnh ở tư thế an toàn: Cho người bệnh nằm nghiêng, đầu hơi nâng cao nếu còn tỉnh táo. Nới lỏng quần áo chật, giữ không gian thông thoáng để hỗ trợ hô hấp.
Câu hỏi thường gặp (FAQ)
Đột quỵ não có chữa khỏi hoàn toàn không?
Có thể điều trị nếu được cấp cứu kịp thời trong giờ vàng. Khả năng hồi phục phụ thuộc vào mức độ tổn thương não, loại đột quỵ và thời điểm can thiệp. Nhiều người có thể phục hồi tốt nếu được điều trị và tập phục hồi chức năng sớm.
Người trẻ có bị đột quỵ não không?
Có. Hiện nay, đột quỵ có xu hướng trẻ hóa, không chỉ xảy ra ở người cao tuổi. Lối sống thiếu lành mạnh, stress, hút thuốc, béo phì, tăng huyết áp hoặc bệnh nền khiến người trẻ cũng có nguy cơ mắc đột quỵ.
Đột quỵ não có tái phát không?
Đột quỵ có nguy cơ tái phát cao, đặc biệt ở người không kiểm soát tốt huyết áp, đường huyết, mỡ máu hoặc không thay đổi lối sống. Việc tuân thủ điều trị và phòng ngừa đóng vai trò rất quan trọng.
Sau tai biến mạch máu não bao lâu thì hồi phục?
Thời gian hồi phục khác nhau ở mỗi người, có thể kéo dài từ vài tháng đến vài năm. Việc điều trị sớm, tập phục hồi chức năng đúng cách và tinh thần tích cực giúp cải thiện khả năng hồi phục.
Đột quỵ não không chỉ là vấn đề sức khỏe cá nhân mà còn ảnh hưởng lớn đến chất lượng cuộc sống của gia đình và xã hội. Nhận biết sớm dấu hiệu cảnh báo, hiểu rõ nguyên nhân và chủ động phòng ngừa từ sớm sẽ giúp giảm thiểu nguy cơ mắc bệnh cũng như các di chứng nguy hiểm. Mỗi thay đổi tích cực trong sinh hoạt hằng ngày đều góp phần bảo vệ não bộ và kéo dài cuộc sống khỏe mạnh.
THAM KHẢO THÊM:
